МЕМАРЫЯЛЬНЫ КОМПЛЕКС
“УРОЧЫШЧА ГАЙ”

МЕСЦА ЗНАХОДЖАННЯ: заходняя ўскраіна г. Баранавічы

ГОД УЗВЯДЗЕННЯ: 1972 г.

ГІСТАРЫЧНЫЯ ЗВЕСТКІ: у ходзе нямецка-фашысцкай акупацыі захопнікі, вырашаючы “яўрэйскае пытанне”, вялі ў г. Баранавічы знішчэнне не толькі мясцовых, але і прывезеных з Мінска, Чэхаславакіі, Германіі, Польшчы і Аўстрыі яўрэяў.

У канцы чэрвеня 1942 г. на ст. Баранавічы-Палескія ў спецыяльных эшалонах былі прывезены чэхаславацкія грамадзяне /пераважна інтэлігенцыя/. Прывезеным прапанавалі пакінуць усе свае рэчы і сесці ў машыны. Пад выглядам абеду іх вывезлі з горада на адлегласць 2-х км. ва ўрочышча Гай і расстралялі.

Загубленыя былі вязнямі канцлагера Тэрэзіенштадт. Гэта нацысцкі канцэнтрацыйны лагер, утвораны ў лістападзе 1941 г. на базе турмы гестапа на тэрыторыі былога гарнізоннага г. Тэрэзін у Чэхіі. За гады вайны сюды трапілі каля 140 тыс. чалавек /сярод іх 15 тыс. дзяцей/. 31 тыс. вязняў загінула. 88 тыс. вязняў былі дэпартыраваны ў Асвенцым і іншыя лагеры смерці.

Баранавіцкія ўлады ў канцы 1960-х гадоў прынялі рашэнне ўсталяваць на месцы расстрэлу чэхаславацкіх грамадзян мемарыяльны знак. Але маштабы трагедыі прымусілі аўтарскі калектыў, які працаваў над яго праектам, стварыць цэлы ансамбль.

Будаўніцтва мемарыяла працягвалася з 1969 па 1971 гг. Аўтары – архітэктары М. Мілавідаў, А. Марэніч, А. Макараў, скульптар М. Альтшулер. Адкрыццё адбылося 24 чэрвеня 1972 г.

Адкрывае мемарыяльны комплекс сімвалічны “Парог жыцця і смерці” – бетонная пліта, рассечаная зігзагападобнай лініяй. Фактура бетону стварае ўражанне слядоў, пакінутых людзьмі, пераступіўшымі парог быцця. Парог жыцця і смерці – гэта музыка ў камені, якая пераходзіць у крык праклёну катам, што рвецца з сэрца.

Дамінанта мемарыяла – 2 пілоны, якія ўверсе змыкаюцца, утвараючы арку – сімвалічныя вароты канцлагеру. На пілоны падвешаны 2 званы, якія, судакранаючыся з дапамогай шарніраў, рэагуюць на подых ветру. Унізе на арцы – барэльефы з выявай мноства рук, узнятых і сціснутых у пратэсце, болі, адчаі. Ад галоўнага манумента ўздоўж магілы ўглыб лесу вядуць дзве сцежкі да сімвалічнага “эшафота”: пліты з надпісам: “Тут у чэрвені 1942 г. нямецка-фашысцкія захопнікі па-зверску расстралялі 3 тыс. чэхаславацкіх грамадзян” /на рускай і чэшскай мовах/.

Завяршае комплекс сімвалічная “Сцяна расстрэлу” з бутавых камянёў па колькасці загінуўшых. На замацаваных на “сцяне” плітах з гранітнай крошкі надпіс на рускай і чэшскай мовах: “Светлай памяці чэхаславацкіх братоў”. З процілеглага боку мемарыяльнага комплексу, насупраць сімвалічнага парогу, усталяваны тры бутавых камяні як сімвал 3-х тыс. загінуўшых.

"Урочышча Гай" (аўдыёўрывак)